Δεν είναι θέμα χαρακτήρα. Είναι θέμα επίγνωσης. Και του πόσο γρήγορα το προσέχεις.
«Πάνω από τη γραμμή» και «κάτω από τη γραμμή» είναι ένας απλός τρόπος να παρατηρείς τη στάση σου σε πραγματικό χρόνο. Πάνω από τη γραμμή είσαι ανοιχτός, περίεργος και αναλαμβάνεις ευθύνη. Κάτω από τη γραμμή αμύνεσαι, δικαιολογείσαι και θέλεις να έχεις δίκιο. Δεν είναι χαρακτήρας· είναι κατάσταση, και αλλάζει μέσα στην ίδια μέρα.
Με μια ματιά: τι είναι και τι δεν είναι η «γραμμή»;
| Τι είναι | Μοντέλο αυτοπαρατήρησης: δύο καταστάσεις στάσης, πάνω και κάτω από μια νοητή γραμμή |
| Τι δεν είναι | Δεν είναι τύπος προσωπικότητας, δεν είναι διάγνωση, δεν είναι διαχωρισμός σε καλούς και κακούς ανθρώπους |
| Πάνω από τη γραμμή | Ανοιχτός, περίεργος, πρόθυμος να μάθεις, αναλαμβάνεις ευθύνη |
| Κάτω από τη γραμμή | Αμυντικός, κλειστός, εστιασμένος στο να έχεις δίκιο |
| Από πού προέρχεται | Περιγράφεται από τους Jim Dethmer, Diana Chapman και Kaley Klemp στο «The 15 Commitments of Conscious Leadership» |
| Πώς χρησιμοποιείται | Ως έλεγχος σε πραγματικό χρόνο, όχι ως ετικέτα για σένα ή για άλλους |
| Το κριτήριο ωριμότητας | Όχι το αν πέφτεις, αλλά πόσο γρήγορα το προσέχεις και επιστρέφεις |
| Πού το συναντάς εδώ | Στην εκπαίδευση NLP και στο TimeScape System™, ως εργαλείο επίγνωσης, στο πλαίσιο coaching και εκπαίδευσης |
Πώς καταλαβαίνεις σε ποια πλευρά της γραμμής βρίσκεσαι;
Από το σώμα, όχι από τη σκέψη. Η κάτω πλευρά έχει σφίξιμο· η πάνω έχει χώρο.
Σκέψου την τελευταία φορά που κάποιος σου έκανε μια παρατήρηση για τη δουλειά σου. Αν η πρώτη σου κίνηση ήταν να εξηγήσεις γιατί δεν ευθύνεσαι, ήσουν κάτω από τη γραμμή. Αν η πρώτη σου κίνηση ήταν να ρωτήσεις τι ακριβώς εννοεί, ήσουν πάνω.
Δεν χρειάζεται να αναλύσεις τίποτα για να το δεις. Τα σημάδια είναι σωματικά και συμπεριφορικά, και εμφανίζονται πριν προλάβεις να τα δικαιολογήσεις:
- Η ανάσα ανεβαίνει ψηλά στο στήθος και κοντύνει.
- Μιλάς πιο γρήγορα και διακόπτεις.
- Ακούς για να απαντήσεις, όχι για να καταλάβεις.
- Ψάχνεις ποιος φταίει, έστω και μόνο μέσα στο κεφάλι σου.
- Έχεις ήδη αποφασίσει ότι έχεις δίκιο πριν τελειώσει η πρόταση του άλλου.
Και το πιο χρήσιμο σημάδι απ’ όλα: δεν θέλεις να το συζητήσεις.
Κάτω από τη γραμμή, ο στόχος γίνεται να έχεις δίκιο. Πάνω από τη γραμμή, ο στόχος γίνεται να καταλάβεις.
Τι χωρίζει πραγματικά η γραμμή;
Την αιτία από το αποτέλεσμα
Πάνω από τη γραμμή είσαι στην αιτία: κάτι εξαρτάται από εσένα. Κάτω από τη γραμμή είσαι στο αποτέλεσμα: κάτι σου συμβαίνει.
Αυτή είναι η πιο χρήσιμη ανάγνωση του μοντέλου, γιατί δεν σου ζητά να είσαι θετικός. Σου ζητά μόνο να δεις σε ποια θέση στέκεσαι. Και οι δύο θέσεις είναι πραγματικές, απλώς από τη μία μπορείς να κάνεις κάτι και από την άλλη όχι.
Κοίτα τα ζεύγη στο διάγραμμα. Δεν είναι «καλές» και «κακές» λέξεις. Είναι η ίδια κατάσταση, μία φορά από τη θέση του αποτελέσματος και μία από τη θέση της αιτίας:
| Στο αποτέλεσμα | Στην αιτία |
|---|---|
| Κριτική | Αποδοχή |
| Θύμα | Ήρωας |
| Κολλημένος | Επιλογή |
| Δικαιολογίες | Αποτελέσματα |
| Φόβος | Αγάπη |
| Αντίδραση | Απάντηση |
| Κατηγορίες | Ευθύνη |
| Χωρίς ελπίδα | Ελπίδα |
| Έλλειψη | Αφθονία |
| Αναβλητικότητα | Δράση |
| Αβεβαιότητα | Διαύγεια |
| Αποτυχία | Ανατροφοδότηση |
| Πρόβλημα | Λύση |
Η αντίδραση και η απάντηση μοιάζουν ίδιες από έξω. Διαφέρουν στο αν υπήρξε μια στιγμή ανάμεσα.
Τι σημαίνει «κάτω από τη γραμμή» και γιατί δεν είναι αποτυχία;
Είναι η προεπιλεγμένη αντίδραση ενός συστήματος που προσπαθεί να σε προστατεύσει. Το μόνο πρόβλημα είναι όταν μένεις εκεί χωρίς να το ξέρεις.
Όταν κάτι απειλεί την εικόνα σου, την ασφάλειά σου ή την αίσθηση ελέγχου, ενεργοποιείται το πιο γρήγορο διαθέσιμο πρόγραμμα: άμυνα, δικαιολογία, απόσυρση, κατηγορία. Δεν το επιλέγεις. Είναι έτοιμο και είναι ταχύτερο από τη σκέψη.
Οπότε η ερώτηση «πώς μένω πάντα πάνω από τη γραμμή;» είναι λάθος ερώτηση. Κανείς δεν μένει. Οι άνθρωποι που τους θαυμάζουμε γι’ αυτό δεν πέφτουν λιγότερο: το προσέχουν πιο γρήγορα.
Αυτό αλλάζει και το τι εξασκείς. Δεν εξασκείς τη μόνιμη ψυχραιμία, που δεν υπάρχει. Εξασκείς την ταχύτητα με την οποία αναγνωρίζεις πού βρίσκεσαι.
Πού πάει το μυαλό όταν πέφτεις κάτω από τη γραμμή;
Σε έναν από τρεις γνωστούς ρόλους: του θύματος, του διώκτη ή του σωτήρα. Και οι τρεις δίνουν ανακούφιση. Κανένας δεν δίνει λύση.
Το σχήμα το περιέγραψε ο ψυχίατρος Stephen Karpman το 1968, στο άρθρο «Fairy Tales and Script Drama Analysis», και είναι γνωστό ως δραματικό τρίγωνο. Οι ρόλοι εναλλάσσονται γρήγορα μέσα στην ίδια συζήτηση: το θύμα γίνεται διώκτης, ο σωτήρας γίνεται θύμα. Γι’ αυτό οι ίδιες κουβέντες επαναλαμβάνονται χρόνια χωρίς να πάνε πουθενά.
Ο David Emerald, στο «The Power of TED* (The Empowerment Dynamic)», προτείνει μια αντιστοίχιση προς τα πάνω. Δεν αλλάζει τα γεγονότα· αλλάζει τη θέση από την οποία τα κοιτάς.
| Ρόλος κάτω από τη γραμμή | Η ερώτηση που κάνει | Η θέση πάνω από τη γραμμή |
|---|---|---|
| Θύμα | Γιατί συμβαίνει σε εμένα; | Δημιουργός: τι θέλω αντ’ αυτού; |
| Διώκτης | Ποιος φταίει; | Προκαλών: τι μου ζητά αυτό να αναπτύξω; |
| Σωτήρας | Πώς θα το λύσω εγώ για εκείνον; | Coach: ποια ερώτηση θα τον βοηθούσε να το λύσει μόνος; |
Πρόσεξε τι κάνουν οι ερωτήσεις της δεξιάς στήλης: στρέφουν την προσοχή από το πρόβλημα στο αποτέλεσμα. Αυτή είναι όλη η μετακίνηση, και δεν απαιτεί να αλλάξει κανείς άλλος.
Πηγές: Stephen B. Karpman, «Fairy Tales and Script Drama Analysis», 1968. David Emerald, «The Power of TED* (The Empowerment Dynamic)». Jim Dethmer, Diana Chapman & Kaley Klemp, «The 15 Commitments of Conscious Leadership».
Γιατί ο σωτήρας δεν είναι ήρωας;
Γιατί ο ήρωας αναλαμβάνει τη δική του ευθύνη. Ο σωτήρας αναλαμβάνει την ευθύνη κάποιου άλλου, και έτσι φεύγει από τη δική του.
Η διάκριση έχει σημασία επειδή οι δύο λέξεις μπερδεύονται συνεχώς στα ελληνικά. Στον άξονα αιτίας και αποτελέσματος, ο ήρωας είναι το αντίθετο του θύματος: αυτός που δρα, αντί αυτού στον οποίο συμβαίνουν πράγματα. Στο δραματικό τρίγωνο, ο σωτήρας είναι κάτι εντελώς άλλο: αυτός που σπεύδει να λύσει το πρόβλημα του άλλου.
Ο σωτήρας είναι ο δυσκολότερος από τους τρεις ρόλους να αναγνωριστεί, επειδή μοιάζει με καλοσύνη, και οι γύρω σου σε επιβραβεύουν γι’ αυτόν.
Το θύμα και ο διώκτης καταλαβαίνουν, κάπου μέσα τους, ότι κάτι δεν πάει καλά. Ο σωτήρας νομίζει ότι είναι ο καλός της ιστορίας.
Το κριτήριο είναι απλό: μετά τη βοήθειά σου, ο άλλος έγινε ικανότερος ή πιο εξαρτημένος; Αν έγινε ικανότερος, ήσουν coach. Αν σε χρειάζεται περισσότερο από πριν, ήσουν σωτήρας, και τότε μείνατε κάτω από τη γραμμή και οι δύο.
Δεν σημαίνει ότι δεν βοηθάμε. Σημαίνει ότι η βοήθεια που αφαιρεί από κάποιον την ευθύνη του δεν είναι γενναιοδωρία· είναι ο πιο ευγενικός τρόπος να μείνεις στο αποτέλεσμα.
Ποια είναι η μία κίνηση που σε φέρνει πάνω από τη γραμμή;
Να παραδεχτείς, μέσα σου, ότι είσαι κάτω. Ακούγεται πολύ λίγο. Είναι σχεδόν όλη η δουλειά.
Η μετακίνηση δεν γίνεται με προσπάθεια να νιώσεις διαφορετικά. Γίνεται με μια ερώτηση που σπάει τον αυτοματισμό: είμαι διατεθειμένος να μάθω κάτι εδώ;
Αν η απάντηση είναι «όχι», τουλάχιστον ξέρεις πού βρίσκεσαι, και αυτό είναι ήδη επίγνωση. Αν είναι «ίσως», έχεις ήδη μετακινηθεί. Η ερώτηση δεν σε υποχρεώνει να συμφωνήσεις με κανέναν και δεν σου ζητά να δεχτείς άδικη κριτική. Σε βγάζει μόνο από την ανάγκη να έχεις δίκιο.
Στην πράξη βοηθούν τρία πράγματα: μια αργή ανάσα πριν απαντήσεις, μια ερώτηση αντί για μια εξήγηση, και η παραδοχή ενός πράγματος που όντως σου αναλογεί, έστω μικρού.
Γιατί η ωριμότητα δεν φαίνεται από το αν πέφτεις;
Γιατί η πτώση είναι ανθρώπινη και δεν λέει σχεδόν τίποτα για σένα. Η επιστροφή λέει τα πάντα.
Ένας άνθρωπος που δεν πέφτει ποτέ κάτω από τη γραμμή είτε δεν ρισκάρει τίποτα είτε δεν είναι ειλικρινής. Το ενδιαφέρον μέγεθος δεν είναι η σταθερότητα. Είναι ο χρόνος ανάκαμψης: πόσο κρατά, από τη στιγμή που αμύνεσαι μέχρι τη στιγμή που ρωτάς.
Αυτή η μετατόπιση αλλάζει και τον τρόπο που φέρεσαι στους άλλους. Όταν σταματήσεις να περιμένεις από τον εαυτό σου να μένει πάντα πάνω, σταματάς να το περιμένεις και από εκείνους. Οι σχέσεις γίνονται πιο εύκολες, όχι πιο χαλαρές.
Πώς συνδέεται αυτό με το NLP και τα ασυνείδητα φίλτρα;
Η γραμμή δεν χαράζεται από τα γεγονότα. Χαράζεται από το πώς τα διαβάζεις. Και αυτό το «πώς» είναι φιλτραρισμένο.
Δύο άνθρωποι ακούν το ίδιο σχόλιο. Ο ένας πάει κάτω από τη γραμμή, ο άλλος όχι. Δεν άλλαξε το σχόλιο. Άλλαξε ο χάρτης πάνω στον οποίο προσγειώθηκε. Το NLP δουλεύει ακριβώς εκεί: στη σχέση ανάμεσα στη γλώσσα, στην προσοχή και στη συμπεριφορά.
Γι’ αυτό το «πάνω από τη γραμμή» δεν είναι στόχος συμπεριφοράς αλλά αποτέλεσμα επίγνωσης. Όταν αρχίσεις να βλέπεις τα φίλτρα σου καθώς λειτουργούν, η επιλογή εμφανίζεται από μόνη της. Χωρίς αυτή την όραση, το «θα είμαι πιο θετικός» είναι απόφαση που δεν έχει πού να πιαστεί.
Το NLP και το TimeScape System™ δεν είναι σύνολα τεχνικών. Είναι μοντέλα κατανόησης της ανθρώπινης εμπειρίας. Και η γραμμή είναι ένα από τα πιο απλά εργαλεία τους.
Πώς το εξασκείς μέσα στην εβδομάδα;
Με έναν έλεγχο, όχι με ένα πρόγραμμα. Ο στόχος είναι να μειώσεις τον χρόνο ανάκαμψης, όχι να γίνεις άλλος άνθρωπος.
1. Διάλεξε μία επαναλαμβανόμενη στιγμή της ημέρας σου: μια συγκεκριμένη συνάντηση, μια συγκεκριμένη συζήτηση στο σπίτι.
2. Μόλις τελειώσει, σημείωσε δύο μόνο πράγματα: πάνω ή κάτω, και πόσο κράτησε.
3. Μία φορά την εβδομάδα κοίτα τις σημειώσεις και ρώτησε τι πυροδοτεί συστηματικά την πτώση. Το μοτίβο φαίνεται μέσα σε δύο εβδομάδες. Και το μοτίβο, όχι η θέληση, είναι το σημείο επέμβασης.
Συχνές ερωτήσεις για το «πάνω από τη γραμμή»
Είναι το «πάνω από τη γραμμή» τύπος προσωπικότητας;
Όχι, δεν είναι τύπος προσωπικότητας αλλά κατάσταση της στιγμής, και γι’ αυτό ο ίδιος άνθρωπος βρίσκεται πάνω και κάτω από τη γραμμή πολλές φορές μέσα στην ίδια μέρα.
Ποιος περιέγραψε το μοντέλο «πάνω και κάτω από τη γραμμή»;
Το περιγράφουν οι Jim Dethmer, Diana Chapman και Kaley Klemp στο βιβλίο «The 15 Commitments of Conscious Leadership», όπου οι συνειδητοί ηγέτες παρουσιάζονται ως άνθρωποι που ζουν περισσότερο χρόνο πάνω από τη γραμμή: ανοιχτοί, περίεργοι και αφοσιωμένοι στη μάθηση.
Είναι κακό να βρίσκεσαι κάτω από τη γραμμή;
Δεν είναι ηθικό ζήτημα. Είναι μια αυτόματη προστατευτική αντίδραση. Το κόστος δεν είναι η πτώση, αλλά ο χρόνος που μένεις εκεί χωρίς να το προσέξεις, γιατί σε αυτόν τον χρόνο παίρνονται αποφάσεις και λέγονται πράγματα.
Ποια είναι η διαφορά από τη θετική σκέψη;
Η θετική σκέψη σου ζητά να αλλάξεις το τι λες στον εαυτό σου για κάτι δυσάρεστο. Η γραμμή δεν σου ζητά τίποτα τέτοιο: σου ζητά μόνο να παρατηρήσεις σε ποια κατάσταση βρίσκεσαι. Δεν αναγκάζει αισιοδοξία και δεν απαγορεύει τον θυμό.
Πώς σχετίζεται με το δραματικό τρίγωνο του Karpman;
Το δραματικό τρίγωνο περιγράφει τι κάνει το μυαλό όταν είσαι κάτω από τη γραμμή: παίρνει τον ρόλο του θύματος, του διώκτη ή του σωτήρα. Οι θέσεις του Δημιουργού, του Προκαλούντος και του Coach, όπως τις προτείνει ο David Emerald, είναι η αντιστοίχισή τους προς τα πάνω.
Ποια είναι η διαφορά ανάμεσα στον σωτήρα και στον ήρωα;
Ο ήρωας αναλαμβάνει τη δική του ευθύνη και είναι το αντίθετο του θύματος. Ο σωτήρας αναλαμβάνει την ευθύνη κάποιου άλλου και έτσι φεύγει από τη δική του, και γι’ αυτό στο δραματικό τρίγωνο βρίσκεται κάτω από τη γραμμή. Το κριτήριο είναι ένα: μετά τη βοήθειά σου, ο άλλος έγινε ικανότερος ή πιο εξαρτημένος;
Δουλεύει αυτό σε ηγετικούς ρόλους και σε ομάδες;
Εκεί έχει και τη μεγαλύτερη αξία, γιατί η κατάσταση του ανθρώπου που αποφασίζει μεταδίδεται. Στην πράξη σημαίνει να αναγνωρίζεις πού βρίσκεσαι πριν μιλήσεις, να τηρείς και να επαναδιαπραγματεύεσαι ρητά τις συμφωνίες, και να αναλαμβάνεις την ευθύνη για την ποιότητα της δουλειάς σου χωρίς να ψάχνεις υπαίτιο.
Είναι επιστημονικά αποδεδειγμένο;
Είναι μοντέλο αυτοπαρατήρησης, όχι επιστημονικό εύρημα, και δεν το παρουσιάζουμε ως αποδεδειγμένο. Η χρησιμότητά του κρίνεται πρακτικά: αν σε βοηθά να αναγνωρίζεις πιο γρήγορα πού βρίσκεσαι, κάνει τη δουλειά του.
Τι κρατάμε;
Η γραμμή δεν είναι κριτής. Είναι καθρέφτης. Δεν σου λέει τι άνθρωπος είσαι· σου λέει πού βρίσκεσαι αυτή τη στιγμή, και αυτό είναι το μόνο που χρειάζεται για να έχεις επιλογή.
Δεν θα μείνεις πάνω. Θα πέφτεις, όπως όλοι. Η μόνη δεξιότητα που αξίζει να εξασκήσεις είναι να το προσέχεις πιο γρήγορα, και να επιστρέφεις χωρίς να χρειάζεται πρώτα να έχεις δίκιο.
Η επίγνωση δεν σε κάνει καλύτερο άνθρωπο. Σε κάνει άνθρωπο με επιλογή.
Θέλεις να το δουλέψεις συστηματικά;
Jay Williams, Master NLP Trainer με περισσότερα από 30 χρόνια, από τη Hellenic NLP Academy.
Δύο διαδρομές, ανάλογα με το πού βρίσκεσαι.
ΔΩΡΕΑΝ ΤΕΣΤ
Πόσο γεμάτο είναι το ρεζερβουάρ σου;
Κατέβασε το ΤΕΣΤ για να το μάθεις. Επτά βράδια, δύο λεπτά το καθένα. Στο τέλος έχεις έναν χάρτη με το πού πάει πραγματικά η ενέργειά σου και πού χάνεται.
Με την εγγραφή σου συμφωνείς να λαμβάνεις ενημερωτικά email από την Hellenic NLP Academy. Θα σου στείλουμε πρώτα ένα email επιβεβαίωσης. Διαγράφεσαι όποτε θέλεις, με ένα κλικ. Όροι και Πολιτική Απορρήτου.
Δεν θέλεις το Τεστ;
Πάρε μόνο τις ενημερώσεις: καινούρια άρθρα, ημερομηνίες σεμιναρίων και ό,τι ετοιμάζουμε.
ΘΕΛΩ ΜΟΝΟ ΤΙΣ ΕΝΗΜΕΡΩΣΕΙΣ